BRULI (Arder, quemarse)

1. Konsumiĝi per fajro: /Consumirse por el fuego:

·   La kandelo brulas. /La vela arde.

·   Ne ekzistas fumo sen brulo. /No existe humo sin fuego.

·   Fendita ligno facile ekbrulas. /La madera resquebrajada arde fácilmente.

·   De malgranda kandelo forbrulis granda kastelo. /Por una pequeña vela, se incendió un gran castillo.

·   Li bruligis al si la lipharojn. /Él se quemó los bigotes.

·   La brulego tute detruis la arbaron. /El gran incendio destruyó totalmente el bosque.

·   Tiu materialo estas nebrul(igebl)a. /Ese material es incombustible.

2. Esti varmega kiel fajro: /Estar tan caliente como el fuego:

·   Li brulas de febro. /Él arde de fiebre.

·   Viaj vangoj estas brulaj. Ĉu vi malsanas? /Tus mejillas están ardientes. ¿Estás enfermo?

·   Mi brulvundis mian fingron! / ¡Me quemé un dedo!

3. Esti en forta eksciteco: /Estar con una fuerte excitación:

·   Mi tre volas vin ekvidi, ke mi eĉ brulas de senpacienco! / ¡Deseo tanto verte, que ardo de impaciencia!

·   Estas pli bone edziĝi ol bruladi. /Es mejor casarse que estar ardiendo.

·   Ankoraŭ bruletas unu fajrero da espero. /Todavía arde una chispa de esperanza.

FAVORA (Favorable)

1. Bonvola, helpopreta, indulga (ofte pro aparta arbitra prefero): De buena voluntad, listo para ayudar, indulgente (a menudo por una preferencia particular, arbitraria:

·   Nia estro estas favora al ni. /Nuestro jefe nos es favorable.

·   Post kolero venas favoro. /Tras la cólera viene el favor.

·   Vi ne sukcesos min favorigi al vi. /No conseguirás mi apoyo.

·   Li falis en mian malfavoron. /Él se hizo indigno de mi favor.

·   Ŝi estas la favoratino de la instruistino. /Ella es la favorita de la profesora.

2. Helpotaŭga, faciliga, sukcesiga: /Apropiado para ayudar, facilitador, exitoso:

·   La vetero estas favora por promenado. /El tiempo está propicio para un paseo.

·   Sorto donas favoron, sorto donas doloron. /La suerte da un favor, la suerte da un dolor.

·   Kiun favoras la sorto, por tiu eĉ koko estas ovoporta. /Para quien la suerte favorece, hasta un gallo es portador de un huevo.

·   La gazetoj favore raportis pri la kongreso. /Los periódicos informaron favorablemente sobre el congreso.

MERITI (Merecer)

Havi pro sia konduto aŭ pro siaj ecoj rajton pri justa rekompenco aŭ puno; esti inda je: /Tener, por su conducta o por sus cualidades, una justa recompensa o castigo: ser digno de:

·   Vi meritas grandan dankon! / Mereces un gran ¡gracias!

·   Kiel li meritis, tiel li profitis. /Como él merecía, así fue  su beneficio.

·   Venas profito - venas merito. /Viene el provecho – viene el merecimiento.

·   Laŭ la merito de siaj manoj homo ricevas redonon. /Conforme al mérito de sus manos el hombre recibe un retorno.

·   Laboro finita, - ripozo merita. /Trabajo terminado – reposo merecido.

·   La kantisto estis merite aplaŭdita. /La cantante fue merecidamente aplaudida.

·   Prave punite laŭmerite. /Acertadamente con castigo, de acuerdo al mérito.

KONSCII (Ser consciente [de])

Senpere scikoni sian propran sentadon aŭ penson: /Sin mediar un saber previo, poder reconocer su propio modo de sentir o pensar

·   La infano estas tre malgranda kaj ankoraŭ ne konscias. /El niño es muy pequeño, todavía no es consciente.

·   Li konscie trompis min. /Él me engañó conscientemente.

·   Ŝi svenis - ŝi perdis la konscion. /Ella se desmayó – ella perdió la consciencia.

·   Mi konsciigis al li lian kulpon. /Lo hice tomar consciencia de su culpa.

·   Senkonscie vi agis, konscie vi pagos. /Obraste de manera inconsciente, pagarás conscientemente.

·   Ŝi senkonsciiĝis kaj falis. /Ella perdió la consciencia y cayó.

·   Post kelkaj minutoj ŝi rekonsciiĝis./Después de varios minutos, ella recobró la consciencia.

DIFEKTI (Estropear, dañar)

Kaŭzi malbonan staton de io, tiel ke ĝi iĝas malpli taŭga, malpli valora: /Causar un mal estado de algo, tal que se haga menos apropiado,  menos valioso:

·   Kiu difektis la maŝinon?! / ¿Quién estropeó la máquina?

·   Kiu tro alten rigardon direktas, tiu tre baldaŭ okulojn difektas. /Quien dirige la mirada demasiado alto, muy pronto dañará sus ojos.

·   En ĉiu objekto troviĝas difekto. /En todo objeto se encuentran defectos.

·   La aparato estas facile difektebla. /El aparato se daña fácilmente.

·   Mia hararanĝo difektiĝis de la pluvo. /Mi peinado se arruinó por la lluvia.

·   Ni devos ripari la bruldifektitan domon. /Tenemos que reparar la casa incendiada.

EFIKI (Surtir efecto; actuar)

Havi efektivan rezulton: /Tener un resultado efectivo:

Ĉi tiu medikamento vere efikas. /Este medicamento es verdaderamente eficaz.

Lernado havas maldolĉan radikon, sed bonan efikon. /El aprendizaje tiene una raíz amarga, pero buena eficacia.

Pli efike ol bato pelas malsato. /Más eficaz que el golpe apremia el hambre.

Via helpo estis efika. /Tu ayuda fue eficaz.

La nova leĝo ne retroefikas (ne havas efikon en la tempo antaŭa al la publikigo). /La nueva ley no es retroactiva (no tiene eficacia en el tiempo anterior a la publicación).

Ago havas pli da efikeco ol parolo. /La acción tiene más eficacia que la palabra.

Liaj konsiloj estas senefikaj. /Sus consejos son ineficaces.

LOGI (Atraer, seducir)

 1. Peni altiri, tentante per plaĉaj flataj rimedoj: /Tratar de atraer, tentando mediante recursos halagadores agradables:

·   Viroj ofte logas virinojn per dolĉaj paroloj. /Los hombres a menudo seducen a las mujeres con dulces palabras.

·   Eĉ per dolĉa kuko vi min ne allogos. /Ni siquiera con un pastel dulce me seducirás.

·   Neniu povas kontraŭstari al ŝia allogo. /Nadie puede resistir su atracción.

·   La kato logiĝis de la fiŝo. /El gato se sintió atraído por el pez.

·   Li delogis mian edzinon! / ¡Él sedujo a mi esposa!

·   Vi mallogas ĉiujn per viaj malbonaj agoj. /Tú repeles a todos por tus malas acciones.

2. Altiri; naski intereson, deziron, plaĉon: /Atraer; generar interés, deseo, agrado:

·   Komputiloj tute ne logas lin. /Las computadoras no lo atraen totalmente a él.

·   En juneco logas, en maljuneco tedas. /En la juventud atrae, en la vejez aburre.

·   La ĉefa log(aĵ)o de la aranĝo estis dancoj. /La principal atracción de la reunión fueron los bailes.

·   La teatraĵo estis tre alloga. /La obra teatral era muy atractiva.

KONSTANTA (Constante, continuo, permanente)

1. Tia, ke ĝi ne ĉesas esti la sama kaj ne konas ŝanĝiĝon: /Aquello que no deja de ser igual y no conoce cambio:

·   Ŝin turmentis konstanta frosto. /A ella la atormenta el constante frío intenso:

·   Ĉi-somere konstante pluvas en nia lando. /En este verano llueve continuamente en nuestro país.

·   La rapido de lumo en vakuo estas konstanto. /La velocidad de la luz en el vacío es constante.

·   Mi ne scias, kiel vestiĝi, ĉar la vetero estas nekonstanta. /No se cómo vestirme, porque el tiempo es inconstante.

2. Tia, ke ties sentoj aŭ pensmanieroj neniam ŝanĝiĝas: /Aquel cuyos sentimientos o modo de pensar nunca cambian:

·   Vi sola estas mia konstanta amiko. /Tú eres mi único amigo permanente.

·   Mi ne volus konstante loĝi en vilaĝo. /No me gustaría vivir de manera permanente en un pueblo.

·   Ne ĉiuj viroj havas konstantecon en amo. /No todos los hombres tienen constancia en el amor.

BABILI (Charlar, parlotear)

1. Abunde kaj supraĵe paroli pri negravaj aferoj: /Hablar de modo abundante y superficial sobre asuntos baladíes:

·   Ni trinkis kafon kaj babilis. /Bebimos café y charlamos.

·   Ĉe tablo malplena babilo ne fluas. /En una mesa vacía, la conversación no fluye.

·   Mastro elbabilis, gastoj ne silentos. /El jefe reveló secretos, los invitados no callarán.

·   Mi decidis organizi kafobabilan kunvenon. /Decidimos organizar una reunión para conversar alrededor de un café.

·   Ili tutan vesperon trababilis, ĉar ne vidis unu la alian longan tempon. /Ellos conversaron toda la noche, porque no se veían hacía mucho tiempo.

2. Diri senenhavajn banalaĵojn: /Decir banalidades sin contenido:

·   Vi nur babilas kaj tute ne laboras! / ¡Tú sólo parloteas y no trabajas nada!

·   Babilas, muelas, kion lango elpelas. /Parloteas, desmenuzas, lo que la lengua expulsa.

·   Ne timu tranĉilon, timu babilon. /No le temas al cuchillo, teme a la cháchara.

·   Ju pli da babilado, des pli da pekado. /Entre más cháchara, más pecado.

ARBITRA (Arbitrario, injusto, inicuo)

Tia, ke ĝi dependas de la sola volo, emo aŭ kaprico de iu: /Aquello que depende únicamente de la voluntad, inclinación o capricho de alguien:

·   En nia urbeto komenciĝis arbitra konstruado de domoj. /En nuestro pueblo comenzó una arbitraria construcción de casas:

·   Vi jam povas agi laŭ via arbitro. /Ya puedes actuar conforme a tu arbitrio.

·   Ĉiuj vortoj de tiu lingvo estis arbitre elpensitaj. /Todas las palabras de esa lengua fueron creadas arbitrariamente.

·   Politika arbitreco ne estas evitebla en nia lando. /La arbitrariedad política es inevitable en nuestro país.

SUĈI (Chupar; absorber)

Eltiri fluaĵon el io, alspirante per la buŝo: /Sacar un fluido de algo, aspirando por la boca:

• La suĉinfano suĉas la mamon de la patrino. /El lactante chupa el pecho de la madre.
• Ŝi suĉigas sian bebon. /Ella amamanta a su bebé.
• Mi donis suĉilon al la bebo por ke ĝi ne ploru. /Le di un tete al bebé para que no llore.
• La loĝantaro estas elsuĉita de la impostoj. /La población está absorbida por los impuestos.
•  Spongo ensuĉas akvon. /La esponja absorbe agua.
• Mi ordigis mian ĉambron per polvosuĉilo. /Puse en orden mi habitación con una aspiradora.
• Li estas sangosuĉanto (kruelega homo). /Él es un chupasangre (un hombre muy cruel).

REZISTI (Resistir)

1. Kontraŭstari al; sukcese rifuzi cedi al: /Oponerse a; tener éxito en rehusar plegarse a:

• Ni ne povos rezisti antaŭ niaj malamikoj. /No podremos resistir ante nuestros enemigos.
• La rezisto de la urbo ne longe daŭris. /La resistencia de la urbe no duró mucho tiempo.
• Ŝia ĉarmo estas nerezistebla. /Su encanto es irresistible.
• Nia rezistado fortimigis la malamikojn. /Nuestra resistencia espantó a los enemigos.

2. Ne cedi al iu forto (tiro, premo, flekso ktp) aŭ al iu kurento: /No ceder a alguna fuerza (tiraje, presión, flexión, etc.) o a alguna corriente:

• Ĝi rezistas al frosto. /Eso resiste el frío intenso.
• Ni uzas nur kvalitajn kaj rezistajn substancojn. /Nosotros sólo usamos substancias resistentes y de calidad.
• Tio estas bonega fajrorezista komputilo! / ¡Eso es un excelente computador resistente al fuego!
• La pakaĵo de lakto estas lumrezista. /El envase de la leche es resistente a la luz.

KONVINKI (Convencer)

Fari per pruvoj aŭ rezonoj, ke iu akceptu ion kiel veran aŭ pravan: /Hacer que alguien, mediante pruebas o razonamientos, acepte algo como verdadero o acertado:

• Ŝi konvinkis min, ke ŝi ne estas kulpa. /Ella me convenció de que no es culpable.
• Miaj religiaj konvinkoj vin ne devus interesi. /Mis convicciones religiosas no deberían interesarte.
• Ni estis konvinkitaj, ke ni devas tiel agi. /Fuimos convencidos de que debemos actuar de ese modo.
• Li estas facile konvinkebla. /Él es fácil de convencer.
• La ŝtelistoj volis konvinkiĝi, ĉu neniu estas en la domo. /Los ladrones quisieron convencerse de que no había nadie en la casa.

TINTI (Tintinear)

Interfrapiĝante eligi klaran, iom tremantan sonon: /Al golpearse, emitir un sonido claro, algo tembloroso:

• Dum la balo tintis kristalaj glasoj. /Durante el baile tintineaban los vasos de cristal.
• Mi povas iom tinti sur gitaro (mallerte ludi gitaron). /Puedo tintinear algo en la guitarra (tocar la guitarra sin destreza).
• Vi havas ion tintan en via poŝo! / ¡Tienes algo que tintinea en el bolsillo!
• Subite aŭdiĝis tintado de armiloj. /De improviso se oyó el tintineo de armas.
• Ni tintigis la glasojn honore al la jubileulo. /Hicimos tintinear los vasos en honor al festejado.

TREMI (Temblar)

Esti movata tien kaj reen per malgrandaj sinsekvaj skuetoj: /Ser movido una y otra vez por pequeñas sacudidas continuadas:

• Mi tremas pro frosto. /Estoy temblando de frío.
• Pli bone estas ŝviti ol tremi. /Es mejor transpirar que temblar.
• Subite trem(ad)o trakuris mian korpon. /De súbito un temblor me sacudió el cuerpo.
• Atakis teruro, ektremis la kruro. /Atacó el temor, temblaron las piernas.
• Lia trema voĉo montris, ke li timas. /Su voz temblorosa demostró que él teme.
• Kio tiel tremigas la domon? / ¿Qué hace temblar así la casa?
• Tertremo detruis multegajn domojn en nia lando. /Un terremoto destruyó muchísimas casas en nuestro país.