MIZERO (Miseria)

Stato, inda je kompato pro ekstrema malriĉeco aŭ malfeliĉo: /Estado digno de compasión, por extrema pobreza o infelicidad:

• Mi ŝparas monon, ĉar mi timas iam enfali en mizeron. /Yo ahorro dinero, porque temo caer en la miseria alguna vez.
• Fremda mizero ne estas sufero. /La miseria ajena no es sufrimiento.
• Ne insultu mizeran, ne moku malliberan. /No insultes al miserable, no te mofes del privado de libertad.
• Vivu mizere, sed vivu libere! / ¡Vive miserablemente, pero vive libre!
• Kiam sako mizeras, amo malaperas. /Cuando el bolsillo es miserable, el amor desaparece.
• Ŝi estas tre saĝa kaj pro tio ĉiam trovos iun laboron kaj ne mizeriĝos. /Ella es muy juiciosa, por eso siempre encontrará trabajo y no será pobre.
• Konsoliĝas mizerulo, se li estas ne sola. / Se consuela el miserable si no está solo.
• Mizerulo! Li havas nenion por manĝi! / ¡Miserable! ¡Él no tiene nada que comer!

MENSOGI (Mentir)

Diri tion, pri kio oni scias, ke ĝi estas malvera, aŭ ne tion, pri kio oni scias, ke ĝi estas vera: /Decir lo que se sabe que no es verdadero, o no aquello que se sabe que sí es verdadero:

·   Vi mensogas kaj eĉ ne hontas! / ¡Tu mientes y ni siquiera te da vergüenza!

·   Mensogu kiom vi volas, sed memoru kion vi parolas. /Miente cuanto quieras, pero recuerda lo que estás diciendo.

·   Kaŝu kiom vi povos, mensogo sin elŝovos. /Oculta cuanto puedas, la mentira se deslizará.

·   Mi jam laciĝis de via mensogado! / ¡Ya me cansé de tus mentiras!

·   Ĝi fariĝis mensogaĵo per la mensoga skribilo de la skribistoj. /Eso se hizo mentira por la pluma mentirosa de los escritores.

·   Mensoganto devas havi bonan memoron. /El embustero debe tener buena memoria.

·   Lin neniu ŝatas, ĉar li estas mensogulo. /Él no le gusta a nadie, porque es un mentiroso.

MALIGNA (Maligno)

Havanta malbonan prognozon: / Que tiene mal pronóstico:

·   Mi ne mortos ankoraŭ, ĉar mia malsano ne estas maligna. /No moriré todavía, porque mi enfermedad no es maligna.

·   Ŝi ne timis la malignecon de la afekcio. /Ella no temía a la malignidad de la afección.

·   Maligna okulo estas tiu, kiu, laŭ popola superstiĉo, kapablas sorĉe malutili al iu. /Un ojo maligno es el que, según la superstición popular, es capaz de dañar a alguien con un maleficio.

·   Mi estas certa, ke la malbonon al mi kaŭzis iu malignanto! / ¡Estoy seguro que el mal me lo causó alguien que hace maleficios!

MALICA (Malvado, perverso; malicioso)

1. Konscie malbonfarema kontraŭ aliaj, deziranta malutilon kaj malfeliĉon al la aliaj: /Quien conscientemente actúa mal contra otros, deseando inutilizar o hacer infelices a los demás:

• Ŝia koro estas malica. /El corazón de ella es perverso.
• Li ĝojis pri mia malfeliĉo kaj ridis malice. /Él se alegraba de mi infelicidad y se reía maliciosamente.
• Hej, maliceta infano, ĉesu mokpetoli! / ¡Ey, pequeño perverso, deja de burlarte!
• Kiu intencas fari malbonon, tiun oni nomas maliculo. /A quien tiene la intención de hacer lo malo, se le llama malicioso.

2. Farata kun deziro malutili al iu, malfeliĉigi iun: /Hecho con el deseo de causar inutilidad a alguien, hacer que alguien se sienta infeliz:

• Ni eksciis pri viaj malicaj intencoj. /Nosotro supimos de tus perversas intenciones.
• Kiu havas malican celon, ofte perdas sian propran felon. /Quien tiene un propósito malicioso, a menudo pierde su propia piel.
• Ne ekzistas juneco sen kapricoj, nek maljuneco sen malicoj. /No existe juventud sin caprichos, ni vejez sin malicias.
• Ĉiuj intrigoj kaj malicaĵoj estis forgesitaj. /Todas las intrigas y maldades fueron olvidadas.

MORO (Costumbre)

Ĝenerala vivmaniero kaj kutima konduto de iu homgrupo (popolo, gento, klaso kaj aliaj): /Modo general de vivir y conducta acostumbrada de algún grupo humano (pueblo, gente, clase y otros):

• Geedziĝaj moroj en nia lando estas tre interesaj. /Las costumbres matrimoniales en nuestro país son muy interesantes.
• Aliaj tempoj, aliaj moroj. /Otros tiempos, otras costumbres.
• Leĝo malaperas, moro daŭras. /La ley desaparece, la costumbre perdura.
• Amu edzinon plej kore, sed tenu ŝin bonmore. /Ama a tu mujer desde lo profundo del corazón, pero manténla bien acostumbrada.
• Li estas severmora homo. /Él es un hombre de costumbres severas.
• Moristo observas kaj priskribas la morojn tiaj, kiaj ili estas. /Un costumbrista observa y describe las costumbres como son.
• Mi legis primoran romanon. /Leí una novela costumbrista.

MENDI (Pedir, encargar)

Postuli, ke iu faru ian poste pagotan servon aŭ liveru ian poste pagotan komercaĵon: /Exigir que alguien haga algún tipo de servicio que se pagará posteriormente, o suministre una mercadería que se pagará posteriormente:

·   Ni mendis ĉambron en la hotelo. /Nosotros encargamos una habitación en el hotel.

·   Li mendis kotleton en la restoracio. /Él pidió una chuletita en el restorán.

·   Sciencon oni ne mendas, klerecon oni ne vendas. /La ciencia no se encarga, la claridad no se vende.

·   Ĉi-monate ni ricevis multajn mendojn. /En este mes recibimos muchos pedidos.

·   Vi devas plenigi la mendilon. /Debes llenar el formulario de pedido.

·   Ni antaŭmendos tiun libron (mendos ĝin antaŭ la eldono). /Nosotros encargaremos ese libro (lo pediremos antes de la edición).

MAKULO (Mancha, mácula)

1. Malpura aŭ difekta loko sur io: /Lugar sucio o defectuoso sobre algo:

·   De kie aperis tiu makulo sur via ĉemizo? / ¿De dónde apareció esa mancha sobre tu camisa?

·   Eĉ sur la suno troviĝas makuloj. /Incluso en el sol se encuentran manchas.

·   Kara patrino, ne koleru, ja tio estas nur makuleto. /Querida mamá, no te enojes, que eso es sólo una manchita.

2. Natura kolora punkto: /Un punto de color natural.

·   La kvanto de sunaj makuloj (sunmakuloj) konstante pligrandiĝas. /La cantidad de manchas solares (manchas en el sol) constantemente se agrandan.

·   Oni lin konas, kiel blankan lupon; kiel makulharan hundon; kiel malbonan moneron. /A él se le conoce como un lobo blanco; como un perro de pelo sucio; como una moneda mala;

·   La felo de mia hundo estas makula. / La piel de mi perro está sucia.

3. Malbona parto, difekta punkto: /Parte mala, punto defectuoso:

·   Neniu sanktulo estas sen makulo. /Ningún santo es sin mácula.

·   Ŝuldo ne makulas, sed pagon postulas. /Una deuda no mancha, pero exige un pago.

·   Konscienco senmakula estas kuseno plej mola. /Una conciencia inmaculada es la almohada más blanda.

MAJESTA (Majestuoso)

Inspiranta admiran respekton pro sia impona aspekto aŭ dignoplenaj manieroj: /Que inspira un admirativo respeto por su aspecto imponente o maneras llenas de dignidad:

• Li estas majesta kiel reĝo. /Él es majestuoso como un rey.
• Kapo majesta, sed cerbo modesta. /Cabeza majestuosa, pero un cerebro modesto.
• La cigno majeste etendis siajn flugilojn. /El cisne extendió majestuosamente sus alas.
• Vi malrespektas la majeston de la Leĝo! / ¡Usted no respeta la majestad de la ley!

MODESTA (Modesto, humilde)

1. Havanta malaltan opinion pri siaj meritoj, siaj scioj ktp.: /Quien tiene una baja opinión respecto de sus méritos, sus conocimientos, etc.:

·   Ŝi estas modesta homo kaj pro tio ĉiuj ŝin ŝatas. /Ella es una persona modesta, por eso le gusta a todos.

·   Mia modesteco ofte malhelpas ekhavi novajn amikojn. /Mi modestia a menudo me impide tener nuevos amigos.

2. Ne tre alta, ne tre rimarkinda, ne tre valora: /No muy alto, no muy notable, no muy valioso:

·   Miaj elspezoj estis modestaj dum tiu vojaĝo. /Mis gastos fueron modestos durante ese viaje.

·   Rangeto rangon respektu, modestan lokon elektu. /Respete el ranguito al rango, elija un modesto lugar.

·   Via salajro estas malmodesta, pro tio vi povas aĉeti ĉion, kion vi volas. /Tu salario no es modesto, por eso puedes comprar todo lo que quieres.

MERITI (Merecer)

Havi pro sia konduto aŭ pro siaj ecoj rajton pri justa rekompenco aŭ puno; esti inda je: /Tener, por su conducta o por sus cualidades, una justa recompensa o castigo: ser digno de:

·   Vi meritas grandan dankon! / Mereces un gran ¡gracias!

·   Kiel li meritis, tiel li profitis. /Como él merecía, así fue  su beneficio.

·   Venas profito - venas merito. /Viene el provecho – viene el merecimiento.

·   Laŭ la merito de siaj manoj homo ricevas redonon. /Conforme al mérito de sus manos el hombre recibe un retorno.

·   Laboro finita, - ripozo merita. /Trabajo terminado – reposo merecido.

·   La kantisto estis merite aplaŭdita. /La cantante fue merecidamente aplaudida.

·   Prave punite laŭmerite. /Acertadamente con castigo, de acuerdo al mérito.

MODERA (Moderado, módico, comedido)

Ne troa, ne ekstrema: /No excesivo, no extremo:

• La prezo de ĉi tiu aŭto estas sufiĉe modera. /El precio de este auto es bastante módico.
• Vivo modera estas vivo sendanĝera. /La vida moderada es una vida sin peligro.
• Vivi modere, ne tro interne nek tro ekstere. /Vivir moderadamente, no demasiado en el interior ni demasiado extrovertido.
• Vivo sen moder(ec)o kondukas al mizero. /La vida sin moderación conduce a la miseria.
• Por ŝafo tondita Dio venton moderigas. /Para un carnero trasquilado, Dios modera el viento.
• La juĝisto moderigis punon. /El juez moderó la pena.
• Ŝi malsaniĝis pro malmodera vivo. /Ella se enfermó por su vida inmoderada.

MUELI (Moler)

1. Pisti aŭ pecetigi grenon per ia ilo por fari farunon aŭ grion: /Triturar o despedazar grano con algún instrumento para hacer harina o harina en flor:

• Kiu venis unue, muelas pli frue. /Quien llega primero, muele más temprano.
• En la kamparo staris bela venta muelejo. /En el campo se yergue un hermoso molino de viento.
• Mia patro estas muelisto. /Mi padre es molinero.

2. Pisti grajnojn aŭ fruktojn por diversaj uzoj: /Majar granos o frutos para diversos usos:

• Kontraŭ pago ni povas mueli kafon. /Podemos moler café contra un pago.
• Ĉu vi povus alprunti la kafmuelilon? / ¿Me podrías prestar el moledor de café?

3. Senhalte ripetadi: /Repetición continua:

• Babilas, muelas, kion lango elpelas. /Conversa, muele lo que la lengua lleva.
• Ŝi ĉiam muele sencele babilas. /Ella siempre platica sin parar, sin propósito.

4. Premi; afliktegi kaj senenergiigi: /Presionar, causar aflicción, haciendo decaer la energía:

• Ĉagreno muelis ŝian koron. /El disgusto le presionaba el corazón.

MACERI (Macerar)

Meti korpon en malvarman likvaĵon por solvi ĝiajn solveblajn substancojn: /Meter un cuerpo en un líquido frío para disolver sus substancias solubles:

• Mia avino maceris iun planton en alkoholo. /Mi abuela maceraba una planta en alcohol.
• Macerante herbojn oni ricevas diversajn trinkaĵojn. /Al macerar hierbas se reciben diversas bebidas.
• Verŝu la drogherbojn per varmega akvo post mallonga macerado trinku la likvaĵon. /Vierte las hierbas en agua bien caliente, y después de un breve macerado, bebe el líquido.
• Likvaĵo, rezultanta de macerado, nomiĝas maceraĵo. /El líquido que resulta de un macerado, se llama macerado.

MINACI (Amenazar)

1. Montri al iu per paroloj aŭ gestoj, ke oni intencas fari al li malbonaĵon: /Mostrar a alguien, mediante palabras o gesto, que se intenta hacerle algo malo: 

• Li minacis min per morto. /Él me amenazó de muerte. 
• Kiu multe minacas, ne estas danĝera. /Quien mucho amenaza, no es peligroso. 
• Kie minaco, tie malpaco. /Donde hay amenaza, hay discordia. 
• Viaj minacaj vortoj min tute ne timigis. /Tus amenazas no me asustaron en absoluto. 
• Ili ion diris minace al ŝi. /Ellos le dijeron algo amenazador a ella. 

 2. Sin montri kiel baldaŭ okazonta, esti verŝajne okazonta (se paroli pri malbonaĵo, malfeliĉo): /Mostrarse como pronto a ocurrir, ser probablemente un hecho que sucederá: 

• Malsano minacas min. /Una enfermedad me amenaza.  
• Konstanta minaco de inundo ne donas al ni trankvile vivi. /La constante amenaza de inundación, no nos deja vivir tranquilos.  
• Lia malsano estas minacanta morton. /Su enfermedad es una amenaza de muerte.

MILDA (Suave, apacible)

1. Malakre impresanta la sentumojn: /Que impresiona los sentimientos en forma obtusa:

• Milda voĉo de patrino dormigis la bebon. /La apacible voz de la madre adormeció al bebé.
• Mi esperas, ke tio mildigos la krizon. /Tengo la esperanza de que eso suavizará la crisis.

2. Plaĉanta al koro aŭ spirito, afabla, malsevera: /Placentero al corazón o al espíritu, amable, suave:

• Ŝia milda rigardo montris, ke ŝi amas min. /Su suave mirada mostró que ella me ama.
• Li ŝatas ĉiujn milde ekscitadi. /A él le gusta excitarse suavemente.
• Ili parolis malmildajn vortojn. /Ellos hablaron con palabras duras.
• Tio montras la toleremon, mildecon kaj afablecon de mia avino. /Eso muestra la tolerancia, suavidad y amabilidad de mi abuela.

NETA (Neto, limpio)

1. Nekonfuza kaj preciza: /No confuso, preciso:

• Mi ŝatis ŝian netan desegnon. /Me gustó su dibujo limpio.
• Sur la tablo vi povas vidi lian neton. /Sobre la mesa puedes ver su escritura.
• Mi nun nete reskribas mian versaĵon. /Ahora estoy reescribiendo en limpio mi poesía.
• Nepre netigu vian lernejan taskon! / ¡Sin falta hace en limpio tu tarea escolar!

2. Sentara, senigita je ĉiu ajn kromaĵo, kalkulata laŭ sia nura propra kvanto: /Sin extra, despojado de cualquier agregado, calculado según su sola cantidad propia:

• Ĉi-jare nia neta profito estas granda. /Anualmente nuestra ganancia neta es grande.
• Mia malneta salajro estas 2000 eŭroj. /Mi salario bruto es de 2000 euros.

MASONI (Mampostear, fabricar, construir)

1. Fortike konstrui ion el ŝtonoj aŭ brikoj kunigante ilin per mortero aŭ cemento: /Construir algo macizo con piedras o ladrillos, uniéndolos con mortero o cemento:

• • Mia frato masonas domojn - li estas masonisto. /Mi hermano construye casas – él es constructor.
• • La monŝranko estis enmasonita kaj kaŝita malantaŭ la bildo. /La caja fuerte fue empotrada y oculta detrás del cuadro.
• • La masonaĵo de nia domo baldaŭ estos finita. /La construcción de nuestra casa pronto estará terminada.
• • Li masonfermos (plenmasonos) ĉi tiun fenestron, ĉar ĝi ne bezonatas. /Él clausurará (llenará con cemento) esta ventana, porque no se necesita.

2. Fortike kaj firme starigi ion abstraktan: /Levantar algo abstracto fuerte y firmemente:

• Diligenta lernado masonas bonan fundamenton por la vivo. /Un aprendizaje diligente construye un buen fundamento para la vida.
• La paco estas masonita de la interkompreno. /La paz está construida por la intercomprensión.

MELKI (Ordeñar; sacar)

1. Elpremi la lakton el la mamoj de bruto: /Extraer la leche de las mamas de un animal:

• La avino foriris melki bovinon. /La abuela salió a ordeñar la vaca.
• Melku bovon senfine, li lakton ne donos. /Ordeña un buey interminablemente, leche no dará.
• La melkado estas farata dufoje en la tago. /El ordeñado se hace dos veces al día.
• Ŝi estas melkistino. /Ella es ordeñadora.
• En grandaj bredejoj estas melkomaŝinoj. /En los grandes establos hay máquinas ordeñadoras.

2. Ekspluate akiri, eltiri profiton: /Adquirir por explotación, sacar provecho:

• Vi denove sukcesis melki monon el viaj amikoj. /Otra vez lograste sacarle dinero a tus amigos.
• Mi ne estas senfine melkebla bovino! / ¡No soy una vaca ordeñable interminablemente!

MENCII (Mencionar)

Diri kelkajn vortojn, citi nomon aŭ detalon ne tuŝantan la ĉeftemon, flanke atentigi pri: /Decir algunas palabras, citar nombre o detalle, no tocando el tema principal, del que se intenta advertir soslayadamente:

• Li nur menciis, ke io okazis, sed ne rakontis detale. /Él solo mencionó que ocurrió algo, pero no contó los detalles.
• Ĉu vi kontraŭas mencion de via nomo? / ¿Estás en contra de la mención de tu nombre?
• La dato de la eldono ne estis menciita. /No se mencionó la fecha de edición.
• Menciinda estas ŝia kontribuo en la kongreso. /Su contribución en el congreso es digna de mención.
• Pardonu min! - Ne menciinde! / ¡Perdóname! - ¡Ni lo menciones!

MOTIVO (Motivo, razón)

Tio, kio igas personon agi, konduti tiel aŭ tiel: /Lo que hace actuar a una persona, comportarse así o así:

• Li ne havis motivon por murdi ŝin. /Él no tenía motivo para asesinarla.
• Ĉu vi povas motivi vian malkontentecon? / ¿Puedes motivar tu descontento?
• La motivado de ŝia konduto ne estas facila. /La motivación de la conducta de ella no es fácil.
• Ĉiuj motivaĵoj estis prezentitaj en juĝista decido. /Todas las motivaciones fueron presentadas en una decisión judicial.
• Vi vane penas - via plendo estas senmotiva. /En vano te esfuerzas – tu queja es carente de motivo.
• Mi neniam koleras senmotive. /Nunca me enojo sin un motivo.