PAFI (Disparar, tirar, lanzar)

Ĵeti per ilo, celante vundi aŭ mortigi: /Lanzar algo por medio de un instrumento para herir o matar:

• Li pafis la birdon. /Él le disparó a un pájaro.
• Eĉ kiu plej bone pafas, tamen iam maltrafas. /Hasta quien mejor dispara, sin embargo, alguna vez yerra.
• Mi ne aŭdis la pafojn. /Yo no escuché los tiros.
• La pafado ne daŭris longe. /El tiroteo no duró mucho tiempo.
• En la pafejo ni sin ekzercis por pafado. /En el polígono nos ejercitábamos para un tiroteo.
• Kun urso promenu, sed pafilon prete tenu. /Pasea con un oso, pero ten el rifle listo.
• Por muŝon mortigi, oni pafilegon ne uzas. /Para matar a una mosca, no se usa un arma de fuego.
• Mi forpafis birdojn el arbo (fortimigis per pafo). /Espanté a los pájaros del árbol (los asusté fuertemente con un tiro)
• Li speciale preterpafis, ĉar ne volis min mortpafi. /Él disparó más adelante, especialmente porque no quería matarme.
• Trapafadi la aeron (vane labori). /Disparar al aire (trabajar en vano).

BAGATELO (Bagatela, nimiedad, nadería, tontería)

Afero de malgranda valoro aŭ graveco: /Asunto de pequeño valor o importancia:

• Li ekscitiĝas ĉe la plej malgranda bagatelo. /Él se encoleriza por la más pequeña tontería.
• Eĉ bagatelo povas servi al celo. /Hasta una nimiedad puede servir al propósito.
• Pro najleto bagatela pereis ĉevalo plej bela. /Por un insignificante clavito murió el caballo más hermoso.
• Tiu bagatelema knabino okupiĝas per negravaj aferoj. /Esa muchacha puntillosa se ocupa de los asuntos sin importancia.
• Ĉu estas io ĉe Esperanto, kio bagateligas tiun ĉi lingvon? / ¿Acaso hay algo en Esperanto que hace nimia esta lengua?

FIKCIO (Ficción)

1. Arbitre elpensita deklaro aŭ rakonto: /Declaración o narración inventada arbitrariamente:

• Ne nur infanoj ŝatas fikciojn. /No sólo a los niños les gusta la ficción.
• Ŝi rakontis pri ia fikcia granda danĝero. /Ella relató acerca de un gran peligro ficticio.
• Li fikciis, ke li estas aktoro. /Él imaginó que era un actor.

2. Literatura ĝenro, konsistanta el tiaj fikcioj: /Género literario, que contiene tales ficciones:

•   Tio estas romano de scienca fikcio. /Eso es una novela de ciencia ficción.

3. Konvencie akceptata neveraĵo: /Asunto no verdadero convincentemente aceptado:

• Lia parolado estis diplomatia fikcio. /Su discurso fue una ficción diplomática.
• Bankbiletoj estas fikcia mono. /Los cheques son dinero ficticio.
• Ili ĝis nun nenion scias pri la fikcieco de mia konto. /Hasta ahora ellos no saben nada de la ficción de mi cuenta.

INCITI (Irritar, exasperar, exacerbar; incitar)

Eksciti ies koleron per mokoj, ataketoj ks: /Excitar la cólera de alguien mediante burlas, pequeños ataques, etc.:

• Ne incitu hundon, ĉar vi estos mordita. /No exasperes a un perro, porque te morderá.
• Urson evitu, duonpatrinon ne incitu. /Evita al oso, no irrites a la madrastra.
• Li koleriĝis pro la incitoj. /Él se enojó por las incitaciones.
• Incitado de kolero kaŭzas malpacon. /La incitación de la ira causa disputas.
• Mi amas mian fratinon, sed mi ŝatas ŝin inciteti. /Amo a mi hermana, pero me gusta irritarla.
• Vi ne havos sufiĉe da pacienco por incitegi min. /No tendrás paciencia suficiente para hacerme exasperar.
• Mi ne incitiĝas pro nenio. /No me irrito por nada.

KAŜI (Ocultar, esconder, tapar)

1. Forigi de ies okuloj aferon aŭ estaĵon, kiun oni metis en sekretan lokon aŭ kovris per io: /Alejar de sus ojos una cosa o un ser, que se pone en un lugar secreto o se cubre con algo:

• Neĝo kaŝas nur ĝis printempo. /La nieve cubre sólo hasta la primavera.
• Ne ŝtelus ŝtelistoj, se ne ekzistus kaŝistoj. /No robarían los ladrones, si no existieran cosas ocultas.
• Iru for - tio estas mia kaŝejo! / ¡Aléjate - ese es mi escondite!
• Ne prenis pastro la donon - rekaŝu sako la monon. /El cura no tomó la donación - vuelve a esconder el dinero en el saco.
• Ne kaŝiĝas lia lango malantaŭ la vango. /Su lengua no se oculta tras las mejillas.
• Ĝi estas tro granda kaj sekve nekaŝebla. /Eso es demasiado grande, por tanto no se puede esconder.

2. Forigi ion for de ies scio, ne dirante aŭ ne esprimante ion: /Extraer algo fuera de su conocimiento, no diciendo o no expresando algo:

• Kaŝu kiom vi povos, mensogo sin elŝovos. /Oculta cuanto puedas, la mentira se descubrirá.
• Li kaŝe mortigis ŝin. /Él la asesinó a escondidas.
• Tiu kaŝema knabino neniam diras siajn sekretojn. /Esa muchacha discreta nunca dice sus secretos.
• Ĉiu havas sian kaŝitan mizeron. /Cada uno tiene su miseria escondida.
• Kio vendiĝas kaŝite, vendiĝas plej profite. /Lo que se vende ocultamente, se vende con más ganancia.
• Tiu okazaĵo estas kaŝinda kaj pli bone neniu eksciu pri ĝi. /Ese suceso es digno de ocultar, y es mejor que nadie lo sepa.
• Tuso kaj amo ne estas kaŝeblaj. /La tos y el amor no se pueden esconder.
• La tempo ĉiam malkaŝas la veron. /El tiempo siempre descubre la verdad.

BROGI (Escaldar)

1. Trempi en bolantan akvon aŭ surverŝi per bolanta akvo: /Empapar en agua hirviendo, o verter en agua hirviendo:

• Brogu la drogherbojn. /Echa en agua hirviendo las hierbas de la droga.
• Mi faros bongustan supon el la brogaĵo. /Haré una sabrosa sopa del cocimiento.
• Brogado povas depreni la akrecon de la legomoj. /El cocimiento puede quitar el filo de las verduras.

2. Brulvundi iun per tre varma likvo: /Quemar a alguien con un líquido muy caliente:

• Propra supo brogas, fremda allogas. /La propia sopa escalda, la extraña atrae.
• Brogita eĉ sur akvon blovas. /El escaldado sopla hasta sobre el agua.
• Plenda sento kontraŭ la homoj aliformiĝis en brogantan bolaĵon. /Un sentimiento de queja contra los hombres se transformó en un hervido que escalda.

SEKVI (Seguir; resultar)

1. Iri aŭ veni post moviĝanta objekto aŭ persono: /Ir o venir tras un objeto o persona en movimiento:

• Li sekvis la knabinon per la rigardo. /Él siguió a la muchacha con la mirada.
• Ŝi ne ŝatas legi, sekve ni ne donacu libron al ŝi. /A ella no le gusta leer, en consecuencia, no le regalaré un libro.
• En tiu vojaĝo min atendas sinsekvo da aventuroj. /En ese viaje me espera una serie de aventuras.

2. Iri laŭ io aŭ agi konforme al io, kio gvidas: /Ir según algo, o actuar conforme a algo que guía: 

•   Mi ne intencas sekvi viajn konsilojn! / ¡No pretendo seguir tus consejos!

3. Partianiĝi al iu, dividi ies opiniojn, trakti kiel mastron: /Hacerse partidario de alguien, compartir sus opiniones, tratar como a un amo:

• Neniam sekvu malbonajn homojn. /Nunca sigas a personas malvadas.
• Li ne estas la sekvanto de tiu filozofo. /Él no es seguidor de ese filósofo.
• La sekvado de falsaj dioj estas tre populara nuntempe. /El seguimiento de falsos dioses es actualmente muy popular.

4. Okazi post io, esti lokita post io: /Ocurrir después de algo, estar ubicado tras algo:

• Post vintro sekvas printempo. /Después del invierno, viene la primavera.
• Tago tagon sekvas, sed ne similas. /Un día sigue a un día, pero no se parece.
• Kiu paciento estas sekva? / ¿Qué paciente sigue?
• Sekvantan tagon ni jam ne estos ĉi tie. /El día siguiente ya no estaremos aquí.

5. Rezulti el io, esti motivita aŭ kaŭzita de io: /Resultar de algo, ser motivado o causado por algo:

• El niaj disputoj sekvis nenia decido. /De nuestras discusiones no resultó ninguna decisión.
• Kiaj estas la sekvoj de la milito? / ¿Cuáles son los resultados de la guerra?
• Mia foriro sekvigis la aliajn. /Mi salida siguió a las otras.

6. Mense kapti la signifon de io, la ideojn de iu: /Captar mentalmente el significado de algo, las ideas de alguien:

•   Mi ankoraŭ estis dormema kaj ne sekvis la lecionon. /Todavía tenía sueño, no puede comprender la lección.

HONTI (Avergonzarse)

Ekhavi malagrablan senton pro konscio pri malhonora, malbona, maldeca ago, penso ktp: /Tener un sentimiento desagradable por consciencia de un acto, pensamiento, etc., deshonroso, malo, inadecuado:

• Mi hontas, ke mi tiom longe ne skribis al vi. /Me siento avergonzado por no haberte escrito desde tanto tiempo.
• Ne hontu penti pri faro, hontu persisti en eraro. /No te avergüences por arrepentirte de un hecho, avergüénzate por persistir en el error.
• Kie timo, tie honto. /Donde hay temor, hay vergüenza.
• Ŝi estas hontema kaj ruĝiĝas antaŭ ĉiu nekonata homo. /Ella es vergonzosa y se pone roja ante cualquier hombre desconocido.
• Mi hontigis la pigrulon. /Avergoncé al perezoso.
• Nenio hontinda troviĝas en ŝiaj agoj. /No se encuentra nada vergonzoso en las acciones de ella.
• Kiel vi povas tiel senhonte mensogi?! /¡¿Cómo puedes mentir tan desvergonzadamente?!

DEĴORI (Estar de servicio, estar de guardia, estar de turno)

Plenumi sian servon en difinita tempodaŭro, konforme al antaŭpreparita servordo: /Cumplir su servicio en un tiempo definido, conforme al orden de servicio calendarizado:

• La flegistino deĵoros dum la nokto kaj helpos, se io okazos. /La enfermera estará de guardia durante la noche y ayudará si ocurre algo.
• Voku la deĵorantan kuraciston! / ¡Llama al médico de turno!
• Dum unu monato mi havas du noktajn deĵorojn. /Durante un mes tengo dos turnos de noche.
• Iru al la deĵorejo, kie vi trovos la flegistinon. /Ve a la sala de guardia, allí encontrarás a la enfermera.

DECI (Proceder, convenir; ser adecuado, ser apropiado)

1. Esti prave, juste ŝuldata pro rajto aŭ merito: /Estar correcto, adeudado legalmente por derecho o mérito:

·   Al malfeliĉulo decas kompato de amiko. /Al infeliz le conviene la compasión de un amigo.

·   Vi donis al mi pli ol dece. /Me diste más de lo convenido.

·   Ŝi edziniĝis pro la deco. /Ella se casó por conveniencia.

2. Esti konforme al ies karaktero, situacio: /Ser conforme a su carácter, situación:

·   Kondutu tiel, kiel decas al bonedukita homo. /Compórtate como procede un hombre bien educado.

·   Virinoj vestu sin per decaj vestoj. /Vístanse las mujeres con ropas apropiadas.

·   Estas malpermesite porti maldecajn vestojn ĉi tie. /Aquí está prohibido llevar vestimentas inapropiadas.

·   Ne parolu maldecaĵojn! / ¡No hables inconveniencias!

DIFINI (Definir; determinar, fijar)

1. Precize klarigi (ideon aŭ vorton) per la ecoj aŭ nuancoj, kiuj apartigas ĝin disde la aliaj: /Aclarar con precisión (una idea o una palabra) por las cualidades o matices que lo separan de los demás:

·   Ĉu vi povus difini la sencon de tiu vorto? / ¿Podrías definir el sentido de esa palabra?

·   Fluidaĵo sen difino, nek vinagro nek vino. /Un líquido sin definición, ni vinagre ni vino.

·   Tiu odoro estas tute nedifinebla. /Ese olor es del todo indefinible.

2. Precize klarigi la naturon, sencon aŭ rolon de io aŭ iu: /Aclarar con precisión la naturaleza, sentido o rol de algo o alguien:

·   La estro jam difinis taskojn al mi. /El jefe ya fijó trabajos para mí.

·   Fianĉon de l' sorto difinitan forpelos nenia malhelpo. /Ningún impedimento ahuyentará la suerte de un novio definido.

·   En Esperanto "la" estas difina artikolo. /En Esperanto, “la” es un artículo definido.

·   Ni renkontiĝos en la difinita tempo. /Nos encontraremos en el tiempo fijado.

KONCIZA (Conciso, sucinto)

Esprimanta la ideojn per plej malmultaj vortoj: /Que expresa las ideas con el mínimo de palabras.

·   La raporto estu konciza. /El informe será conciso.

·   Ŝi ne kapablas paroli koncize kaj diras multajn nebezonatajn aferojn. /Ella no es capaz de hablar de modo conciso, y dice muchas cosas innecesarias.

·   Mi ŝatas la koncizecon de tiu aŭtoro. /Me gusta la concisión de ese autor.

DEKLARI (Declarar)

Oficiale, publike aŭ formale sciigi: /Dar a conocer oficial, pública o formalmente:

·   Nia lando deklaras militon al la via. /Mi país le está declarando la guerra al tuyo.

·   La prezidanto deklaris la kongreson malfermita. /El presidente declaró abierto el congreso.

·   Tiaj agoj ne konformiĝas al la deklaro pri la homaj rajtoj. /Esas acciones no están conforme a la declaración de los derechos humanos.

·   Estu deklaro (frazo en fontolingva programo, kiu informas tradukilon pri io, sed ne estas mem tradukata) por ĉiu variablo. /Haz una declaración (frase de programación en código fuente, que informa sobre algo al traductor, pero no es traducida por sí misma) para cada variable.

·   Tiuj belaj vortoj estis lia amdeklaro. /Esas bellas palabras fueron su declaración de amor.

KONFORMA (Acorde, conforme)

1. Tia, ke ĝia formo estas ĝuste simila al tiu de alia objekto, rigardata kiel modelo: /Aquello, cuya forma es justamente similar al la de otro objeto, observado como un modelo:

·   La kopio de la bildo estas konforma al la originalo. /La copia de la imagen está conforme al original.

·   Plej ofte vorteto "laŭ" montras ion, al kio io konformas. /La mayoría de las veces la palabrita “laŭ” muestra algo, a lo que algo está conforme.

·   Estas granda konformeco pri la opinioj inter mi kaj miaj gepatroj. /Hay una gran conformidad entre las opiniones mías y la de mis padres.

·   Vi bonege interkonformigis la objektojn. /Tu dispusiste muy bien la conformidad entre los objetos.

2. Ĝuste respondanta al tio, kion iu volas aŭ io trudas: /Que responde justamente a lo que alguien desea, o algo impone.

·   Via konduto estu konforma al viaj diroj. /Que tu conducta esté de acuerdo a tus dichos.

·   Ni devas agi konforme al la Statuto de la Asocio. /Debemos actuar conforme al Estatuto de la Asociación.

·   Mi konformigos mian parolon al la publiko. /Yo adecuaré mi discurso de acuerdo al público.

3. Bone akordiĝanta kun, ĝuste taŭga por: /Ponerse bien de acuerdo con, justamente apropiado para:

·   La vestoj de mia fratino estas konformaj al mi. /Las ropas de mi hermana me quedan bien.

·   La profesio instruista montriĝis nekonforma por li. /La profesión de instructor se mostró no adecuada para él.

LAŬDI (Alabar, elogiar)

Esprimi aprobon, favoran opinion pri meritoj, kvalitoj de iu aŭ io: /Expresar aprobación, opinión favorable, acerca de los méritos, cualidades de alguien o algo:

·   La instruisto laŭdis la lernantojn. /El profesor elogió a los estudiantes.

·   Ne laŭdu la tagon antaŭ vespero. /No elogies el día antes de la noche.

·   Mi tre multe laboris kaj ricevis laŭdon. /Trabajé muchísimo y recibí un elogio.

·   La konduto de miaj infanoj estas laŭdinda - ili ĉiam obeas min. /La conducta de mis hijos es digna de alabanza - ellos siempre me obedecen.

·   Alian ne mallaŭdu, vin mem ne aplaŭdu. /No vituperes a otro, no te aplaudas a ti mismo.

·   Se vi estos malbona, ĉiuj ĵetos mallaŭdon sur vin. /Si tú vas a ser malo, todos te lanzarán vituperios.

·   Lian memlaŭdon mi jam ne povas toleri. /Ya no puedo tolerar su autoelogio.