DENSA (Denso, espeso, tupido)

Prezentanta la karakterizan aspekton de substanco, kies eroj, tre proksimaj unuj al aliaj, estas multnombre entenataj en malgranda volumeno: /Que presenta el aspecto característico de una substancia cuyas partículas, unas muy próximas a las otras, están de modo numeroso en un volumen pequeño:

·   Ŝi havis belajn densajn harojn. /Ella tenía una espesa cabellera hermosa.

·   Tie iras fumo per densaj nuboj. /Allí va el humo en densas nubes.

·   La vesto de la reĝo estis dense brodita per oro. /El vestuario del rey tenía un espeso bordado de oro.

·   Neniu besteto povis eniri tiun arbaran densejon. /Ningún animalito podía entrar en ese bosque espeso.

·   Mi ŝatus trinki kafon kun densigita lakto. /Me gustaría beber un café con leche condensada.

·   Estas malfacile spiri en maldensa aero. /Es fácil respirar en un aire liviano.

·   Miaj haroj ial maldensiĝis. /Mis cabellos de algún modo se ralearon.

FANFARONI (Fanfarronear, alardear, jactarse)

Sin glori per ecoj aŭ virtoj, kiujn oni ne posedas: /Jactarse de cualidades o virtudes que no se poseen:

·   Li fanfaronis, ke li estas tre forta. /Él se jactó de ser muy fuerte.

·   Ne fanfaronu irante, fanfaronu revenante. /No alardees al ir, alardea al volver.

·   Li tion faris nur pro fanfaronado. /Él hizo eso sólo por jactancia.

·   Ŝia rakonto estas nur fanfaronaĵo. /Su relato sólo es una fanfarronada.

·   Neniu ŝatas fanfaronulojn (fanfaronistojn). /A nadie le gustan los fanfarrones (jactanciosos).

GLORI (Glorificar, ensalzar)

Honori iun donante al li grandan famecon, konigante ĉien lian indecon, publikigante sian admiron; laŭdegi: /Honrar a alguien, dándole una gran celebridad, al hacer conocer en todas partes su dignidad, publicando su admiración; hacer un gran elogio:

·   Ĉiuj gloris la bonfarojn de malriĉa virino. /Todos ensalzaban las buenas acciones de una mujer pobre.

·   Kiu mem sin gloras, malbone odoras. /Quien se elogia a sí mismo, huele mal.

·   Oni ne pagas per gloro al sia tajloro. /No se paga con alabanzas al sastre.

·   Oni gratulis la heroojn per glora kanto. /Se elogió a los héroes con un canto glorioso.

·   Li mortis glore. /Él murió gloriosamente.

·   Tiu scienculo glorigis nian landon. /Ese científico hizo una apología de nuestro país.

·   La aktoro estis tre glorama, sed ne tre glorinda. /El actor estuvo muy glorioso, pero no muy digno de elogio.

·   Vi meritis malgloron pro viaj malbonaj agoj. /Merecías un vituperio por tus malas acciones.

KONFUZI (Confundir, turbar; embarullar)

1. Meti en tian malordon, ke oni ne plu povas distingi ion de alio: /Poner en tal desorden, que ya no se puede distinguir uno de otro:

·   Tio konfuzis la demandon. /Eso embarulló la pregunta.

·   La rememoroj estis malklaraj kaj konfuzaj. /Los recuerdos eran oscuros y confusos.

·   Mi ĉion memoras konfuze. /Recuerdo todo de modo confuso.

·   Mi ne povis trovi miajn aĵojn en tiu konfuzaĵo. /No pude encontrar mis cosas en ese barullo.

·   Kvankam ŝiaj haroj estis interkonfuzitaj, ŝi aspektis bele. /Aunque su cabello estaba enredado, se veía bella.

·   Kiam vi malkonfuzos tiun ĥaoson da libroj? / ¿Cuándo ordenarás ese caos de libros?

2. Intermiksi du similajn personojn aŭ objektojn: /Confundir a  dos personas u objetos:

·   Mi konfuzis ŝin kun ŝia fratino. /La confundí con su hermana.

·   La du kvalitoj estas nekonfuzeblaj. /Las dos cualidades son inconfundibles.

3. Kaŭzi la perdon de ies trankvileco, memcerteco, mensoklareco per subita aŭ neatendita interveno: /Causar la pérdida de tranquilidad, seguridad, claridad mental de alguien, mediante una súbita o inesperada intervención:

·   Unutagaj projektoj de internacia lingvo nur konfuzas la publikon. /Los proyectos de un día de la lengua internacional, sólo confunden al público.

·   Sur ŝia vizaĝo aperis miro, aflikto kaj konfuzo. /En su rostro apareció el asombro, aflicción y confusión.

·   Ekvidinte ilin, mi konfuziĝis kaj ne sciis, kion diri. /Al verlas, me turbé y no supe qué decir.

·   Tio estis vere konfuziva demando (kapabla ĵeti konfuzon en la menson). /Esa fue una pregunta muy confusa (capaz de producir confusión en la mente).

SUSPEKTI (Sospechar)

1. Sen pruvo certa inklini akuzi pri io: /Sin prueba verdadera, inclinarse a acusar de algo:

·   Mi suspektas vin pri ŝtelo! / ¡Sospecho de ti con respecto al robo!

·   Lia mensogo tuj suspektigis lin pri la murdo. /Su mentira inmediatamente lo hizo sospechoso del asesinato.

2. Akcepti la eblecon aŭ propablecon de io malbona: /Aceptar la posibilidad o probabilidad de algo malo:

·   Kie ĵuron vi aŭdas, malbonon suspektu. /Donde escuches un juramento, sospecha la maldad.

·   Ju pli da ĵuroj, des pli da suspekto. /Entre más juramentos, más sospechas.

·   Mi trovas suspekta la aŭtentikecon de tiu dokumento. /Encuentro sospechosa la autenticidad de ese documento.

·   Via konduto estas suspektinda, ĉar kutime vi tiel ne agas. /Tu conducta es digna de sospecha, porque no acostumbras a actuar así.

3. Duonkredi laŭ ŝajnoj, imagi sen granda certeco: /Medio creer según las apariencias, imaginar sin gran certeza:

·   Ŝi suspektis, ke li volis ŝin trompi. /Ella sospechaba que él quería engañarla.

·   Mia edzo estas tre suspektema. /Mi marido es muy dado a sospechar.

·   Lia edzino devas esti nesuspektebla (tia, ke oni ne povas ŝin suspekti). /Su mujer debe ser dejada fuera de sospecha (que no se puede sospechar de ella).

MENSOGI (Mentir)

Diri tion, pri kio oni scias, ke ĝi estas malvera, aŭ ne tion, pri kio oni scias, ke ĝi estas vera: /Decir lo que se sabe que no es verdadero, o no aquello que se sabe que sí es verdadero:

·   Vi mensogas kaj eĉ ne hontas! / ¡Tu mientes y ni siquiera te da vergüenza!

·   Mensogu kiom vi volas, sed memoru kion vi parolas. /Miente cuanto quieras, pero recuerda lo que estás diciendo.

·   Kaŝu kiom vi povos, mensogo sin elŝovos. /Oculta cuanto puedas, la mentira se deslizará.

·   Mi jam laciĝis de via mensogado! / ¡Ya me cansé de tus mentiras!

·   Ĝi fariĝis mensogaĵo per la mensoga skribilo de la skribistoj. /Eso se hizo mentira por la pluma mentirosa de los escritores.

·   Mensoganto devas havi bonan memoron. /El embustero debe tener buena memoria.

·   Lin neniu ŝatas, ĉar li estas mensogulo. /Él no le gusta a nadie, porque es un mentiroso.

TROMPI (Engañar, timar; embaucar; defraudar; burlar)

1. Intence erarigi por sia profito aŭ pro nura malico: /Cometer intencionadamente un error para su ganancia o sólo por malicia:

·   Oni ofte trompas aĉetantojn en tiu butiko. /A menudo engañan a los compradores en esa tienda.

·   Ili trompe kontraktis. /Ellos contrataron con timo.

·   Via trompado iam malkovriĝos! / ¡Tu fraude alguna vez se descubrirá!

·   Li estas trompisto! / ¡Él es un timador!

2. Erarigi per falsa eksteraĵo: /Engañar mediante una falsa apariencia:

·   Ŝajno trompas. / La apariencia engaña.

·   Komenco Aprila - trompo facila. /Comienzo de Abril - engaño fácil.

·   Aprila vetero - trompa aero. /Tiempo de Abril - aire engañoso.

·   La priskribo de la finanaca stato de la afero estis sentrompa. /La descripción del estado financiero del asunto fue sin engaño.

3. Ne respondi al tio, kion iu atendis: /No responder a lo que alguien esperaba:

·   Li trompis ĉiujn miajn esperojn. / Él defraudó todas mis esperanzas.

·   Mi min trompis pri miaj kapabloj. /Me engañé acerca de mis capacidades.

·   Ni esperis, ke vi diros ion novan, sed ni trompiĝis. /Teníamos la esperanza de que dijeras algo nuevo, pero nos engañamos.

CERTA (Seguro, cierto)

Ne havanta ian dubon kaj konsekvence: /Que no tiene ningún tipo de duda y consecuencia:

1. Nedubanta: /Que no tiene duda:

·   Mi estas certa (mi certas), ke li revenos. /Estoy seguro de que él volverá.

·   Kiu iras sperte, iras certe. /Quien avanza con destreza, va con seguridad.

·   Pli da okuloj, pli da certeco. /Más ojos, más certeza.

·   Disputo kredigas, sed ne certigas. /Una disputa hace creer, pero no asegura.

·   Mi nur volis certiĝi, ĉu li diras veron. /Sólo quería asegurarme de que dices la verdad.

·   Ŝi ŝatas montri sin memcerta. /A ella le gusta mostrarse segura de sí misma.

2. Nedubebla: /Indudable:

·   Lia intenco estas certa, kaj neniu ŝanĝos ĝin. /Su intención es segura, y nadie cambiará eso.

·   Plej certa laboro - laboro per oro. /El trabajo más seguro - trabajo por oro.

·   Certe, kiel duoble du kvar. /Con seguridad, como que el doble de dos es cuatro.

·   Certaĵo kaj leĝo, kiel amen en preĝo. /Una certeza y una ley, como el “amén” en una oración.

3. Iu difinita: /Algo definido:

·   Mi revis tiam, ke pasos certa nombro da jaroj kaj ĉio ŝanĝiĝos. /Soñé entonces, que pasará cierto número de años y todo cambiará.

PRUVI (Probar, demostrar)

1. Montri per rezonado aŭ faktoj, ke io estas vera: /Demostrar, por medio del razonamiento o los hechos, que algo es verdadero:

·   Mi sukcesis pruvi mian senkulpecon. /Tuve éxito en demostrar mi inocencia.

·   Lia krimo jam estas pruvita. /Su crimen ya fue probado.

·   Ili senpruve min akuzis. /Ellos me acusaron sin tener pruebas.

2. Esti la pruvo de io: /Ser la prueba de algo:

·   Tio pruvas la facilan lerneblecon de Esperanto. /Eso prueba lo fácil que es el aprendizaje de Esperanto.

·   Larmoj pravecon ne pruvas. /Las lágrimas no prueban tener la razón.

·   Komparo ne estas pruvo. /La comparación no es una prueba.

RIFUĜI (Refugiarse, guarecerse)

Serĉi ie aŭ ĉe iu protekton kontraŭ danĝero, persekuto, malfacilaĵoj: /Buscar protección en algún lugar, o en casa de alguien, contra un peligro, persecución, dificultades:

·   Multaj homoj de nia lando dum revoliucio rifuĝis en eksterlando. /Muchas personas de nuestro país, durante la revolución, se refugiaron en el extranjero.

·   Kiu kutimis ĉion juĝi, nenie povas rifuĝi. /Quien acostumbraba a juzgar todo, no puede refugiarse en ninguna parte.

·   Granda estas la mondo, sed rifuĝon ne donas. /Grande es el mundo, pero no da un lugar de refugio.

·   Tiu povra homo trovis rifuĝejon en mia domo. /Ese pobre hombre encontró refugio en mi casa.

·   Rifuĝinto estas persono de fremda lando, rifuĝinta pro politikaj aŭ religiaj persekutoj. /Un refugiado es una persona de un país extranjero, que se ha refugiado por persecuciones políticas o religiosas.

GRIMPI (Escalar, trepar)

1. Pene transloki sian korpon sur oblikva aŭ vertikala surfaco, uzante la krurojn kaj eventuale la brakojn: /Trasladar con esfuerzo su cuerpo sobre una superficie oblicua o vertical, usando las piernas, y, eventualmente, los brazos:

·   Mia kato grimpis sur la arbon kaj ne volas malsupreniĝi. /Mi gato trepó al árbol y no quiere bajar.

·   Nia grimpado daŭris kelkajn horojn. /Nuestra escalada duró varias horas.

·   Li estas sperta grimpisto. /Él es un trepador experto.

·   Mi apenaŭ elgrimpis el la marĉejo. /Apenas salí trepando del cenagal.

·   Ŝi engrimpis en la boaton. /Ella trepó a la embarcación.

·   Ili malsuprengrimpis la ŝtuparon. /Ellos bajaron a gatas por la escalera.

·   Ni suprengrimpis sur la rokon por pli bone ĉion vidi. /Nosotros subimos trepando por la roca para ver todo mejor.

2. Teni sin stara aŭ suprendirekta, fiksiĝante per adventivaj radikoj, krampoj, ĉiroj, dornoj, dornetoj kaj simile: /Mantenerse erguida (una planta) o dirigirse hacia arriba, sujetándose por medio de raíces adventicias, grapas, guías, espinas, espinitas y similarmente:

·   Pizo volve grimpas la bastoneton. /Un guisante trepa envolviendo un bastoncito.

·   Lupolo estas grimpa planto / grimpoplanto. /El lúpulo es una planta trepadora.

JUĜI (Juzgar)

1. Decidi laŭleĝe, ĉu iu estas kulpa aŭ ne: /Decidir, de acuerdo a la ley, si alguien es culpable o no:

·   Pri propra afero neniu juĝas libere. /Sobre un asunto propio, nadie juzga libremente.

·   Venos ŝtelisto al la juĝisto. /Un ladrón vendrá ante el juez.

·   Kontraŭ nehavo eĉ juĝo silentas. /Contra la inexistencia de bienes hasta el juicio enmudece.

·   Li jam dek jarojn sidas sur la juĝista seĝo. /Ya hacen diez años que él se sienta en la silla de juez.

·   Pli valoras interkonsento, ol juĝa dokumento. /Más vale un entendimiento que un documento judicial.

·   Dum la juĝado la akuzita persono silentis. /Durante el juicio, la persona acusada permaneció en silencio.

·   La juĝistaro aljuĝis al mi domon. /El tribunal me atribuyó la casa.

2. Esprimi opinion, per kiu oni aprobas aŭ malaprobas iun aŭ ion: /Expresar una opinión, con la que se aprueba o rechaza a alguien o a algo:

·   Ne juĝu pri afero laŭ ĝia ekstero. /No juzgues sobre un asunto según su apariencia.

·   Kiom da juĝantoj, tiom da juĝoj. /Cuantos jueces, tantos juicios.

·   Li ankoraŭ ne legis la libron, sed antaŭjuĝas ĝin. /Él todavía no ha leído el libro, pero lo prejuzga.

3. Esprimi pri io aŭ iu opinion kun la celo kondamni: /Expresar sobre algo o alguien una opinión con el propósito de condenarlo:

·   Ne juĝu, tiam vi ne estos juĝata. /No juzgues, para no ser juzgado.

·   Ebriulon kaj malsaĝulon oni ne juĝas. /No se juzga a un ebrio ni a un necio.

·   Ili proponis la filmon al la prijuĝo de la publiko. /Ellos propusieron la película al juicio del público.

JUKI  (Picar, escocer)     12-12-2007     NT     PUB

GARDI (Guardar, custodiar, cuidar; mantener, conservar)

1. Zorgi, ke ies vivo ne venu en danĝeron: /Cuidar que la vida de alguien no esté en peligro:

·   La prezidenton gardis eĉ kelkaj korpogardistoj. /Incluso algunos guardaespaldas cuidaban al presidente.

·   Gardatan ŝafon eĉ lupo timas. /Hasta un lobo teme a un cordero custodiado.

·   Post la falo oni fariĝas singarda. /Tras la caída, uno se hace cuidadoso.

·   La knabo nesingarde trakuris tra la strato. /El muchacho atravesó la calle descuidadamente.

2. Zorgi, por evitigi al iu malbonon: /Cuidar, para evitar un mal a alguien:

·   La hundo bone gardis lin. /El perro lo cuida bien.

·   Sen rigardo, sen gardo. /Sin mirada, sin cuidado.

·   Singardeman Dio gardas. /Dios guarda al cuidadoso.

3. Zorgi, ke io restu bonstata, ne difektiĝu: /Preocuparse de que algo permanezca en buen estado, que no se arruine:

·   La ĉefo tute ne gardas niajn interesojn. /El jefe no cuida nuestros intereses.

·   Tiu komitato ekzistas por la gardado de la interesoj de la tuta Esperantistaro. /Ese comité existe para la custodia de los intereses de todos los esperantistas.

·   Oni priŝtelas ne riĉulon, sed sengardulon. /Se desvalija no al rico, sino al descuidado.

·   La noktogardisto ne aŭdis la ŝtelistojn. /El guardia nocturno no escuchó a los ladrones.

4. Zorgi, ke iu ne forkuru, ne kaŭzu danĝeron: /Custodiar para que alguien no huya, no cause daño:

·   La gardisto de la malliberejo gardis la krimulojn. /El gendarme de la cárcel custodiaba a los criminales.

·   Gardu vin du baroj: lipoj kaj dentaroj. /Cuídate de dos barreras: los labios y la dentadura.

5. Ŝirmi, evitigi danĝeron aŭ malbonon: /Proteger, evitar un peligro o un mal:

·   La ĉapelo gardis mian kapon kontraŭ la suno. /El sombrero me resguarda la cabeza contra el sol.

·   Dubo gardas kontraŭ risko. /La duda protege contra el riesgo.

·   La vakcino ne antaŭgardos de tiu malsano! / ¡La vacuna no te protegerá de esa enfermedad!

6. Teni nedifektita aŭ neŝanĝita: /Mantener sin defecto o sin cambio:

·   Mi ĉiam gardos tiun sekreton! / ¡Siempre guardaré ese secreto!

·   Gardu kandelon por la nokto. /Cuida la vela para la noche.

7. Observi, ne forgesi aplikadon de io: /Observar, no olvidar la aplicación de algo:

·   Gardu miajn vortojn en via memoro. /Guarda mis palabras en tu memoria.

SOPIRI (Suspirar)

1. Senti bedaŭron pro io aŭ iu perdita kaj fortan deziron retrovi la perditaĵon: /Sentir pesar por algo o alguien perdido, y un fuerte deseo de reencontrar lo perdido:

·   Estante en fremdaj landoj mi ĉiam sopiras al la patrolando. /Al estar en países extranjeros, siempre siento nostalgia por la madre patria.

·   Lupo sopiras, al arbaro sin tiras. /Un lobo suspira, el bosque lo llama.

·   La sopiro al la patrujo konsumis min. /La nostalgia de la patria me consumía.

·   Ŝiaj sopiraj ĝemoj min malgajigis. /Sus gemidos de nostalgia me entristecieron.

·   Ĉu vin denove ekregis hejmosopiro? / ¿De nuevo comenzaste a dominar la nostalgia del hogar?

2. Malĝoji pro la manko de io, kion oni deziregas akiri: / Entristecer por la falta de algo que intensamente se desea adquirir:

·   Li tre sopiras je belega aŭto. /Él suspira por un bellísimo auto.

·   Ĉiuj sciis lian sopiradon atingi ĉiam pli altajn celojn. /Todos sabían de su anhelo por alcanzar siempre más altos objetivos.

·   La infano rigardis sopire al la ludilo en la butiko. /El niño observaba anhelante el juguete en la tienda.

VERO (Verdad)

1. Tio, kio estas konforma al la ekzistantaj faktoj, al la realaĵo: /Lo que está conforme a los hechos existentes, a la realidad:

·   Mi diris veron al vi! / ¡Te dije la verdad!

·   La tempo ĉiam malkaŝas la veron. /El tiempo siempre descubre la verdad.

·   Vi estas vera amiko. /Eres un verdadero amigo.

·   Mi vere nenion scias! / ¡De verdad no sé nada!

·   Li ne dubis pri vereco de miaj vortoj, ĉar mi estas verema (inklina ĉiam diri la veron). /Él no dudó de la veracidad de mis palabras, porque soy sincero (inclinado a decir siempre la verdad).

·   Ĉiuj scias, ke vi estas verama kaj instruas laŭ vero. /Todos saben que eres sincero y enseñas conforme a la verdad.

·   La profetaĵo de sorĉistino ne veriĝis. /La profecía de la hechicera no se cumplió.

·   Iom da malvero ne estas danĝero.La pentraĵo estas vivovera (tiel vera, kiel la vivo mem). /Algo de falsedad no es un peligro. La pintura es la verdadera vida (tan verdadera, como la vida misma).