SOCIETO (sociedad comercial)

Daŭra kuniĝo de pli-malpli multaj personoj sub komuna regularo, por atingi ian ajn komunan celon (plezuran, profitan, idealan kaj alian):

• Ĉiu rajtas aliĝi al nia societo.
• Mi tre ŝatis niajn societajn babiladojn.
• Pardonu, sed eniro estas permesita nur al societanoj.
• Al la kunveno venis multaj societemaj gejunuloj.
• Tie regis vivo kaj societemeco.
• Mi estas malsocietema kaj preferas solecon.

MORALO (moral)

Aro de la reguloj, kiuj validas interne de difinita socio, societo, klaso aŭ partio, kaj laŭ kiuj la normala ano de tiuj homgrupoj distingas inter la bono kaj la malbono:

• Ĉiuj popoloj havas sian propran moralon.
• Li havas nur moralan profiton de Esperanto.
• Ŝi provas morale konduti, sed ne ĉiam sukcesas.
• La moralaĵo de la fablo estas, ke ...
• Mi dubas pri moraleco de ilia decido.
• Li apartenas al moralistoj.
• Ni suspektas vin pri malmorala konduto.

GLATA ( liso, fino, agradable )

1. Prezentanta nenian elstaraĵon sur sia supraĵo; tia, ke la mano facile glitas:

• La haŭto de mia bebo estas tre glata.
• La akvo de la lago estis glata kiel spegulo.
• Ŝi glatigas siajn harojn.

2. Senobstrukca, facile irebla:

• Ni iris laŭ glata vojo.
• Ĝi estas inter la glataĵoj de la valo.

3. Iranta sen baro aŭ malhelpo:

• La afero estas sufiĉe glata.
• Vivi sate kaj glate.
• Mi tre esperas, ke ĉio pasos glate.
• Finita kaj glatigita (bone aranĝita).
• Nia konversacio estis malglata.

4. Karesa, dolcxa, lerte flata:

• Liaj glataj paroloj logis ĉiujn knabinojn.
• Infano glatumas la hundon (karese tuŝetas).

GLADI (planchar ropa)

Glatigi per varmega ilo, ĝin premŝovante tien kaj reen (sur tukoj, vestoj kaj simile):

• Patrino nun gladas la vestojn.
• Pantalono jam estas gladita kaj vi povas surmeti ĝin.
• Ne gladu vestojn sur la tablo - ja por tio estas uzata gladotabulo!
• Ĉi tiu pulovero estas negladenda (tia, ke oni ne bezonas ĝin gladi).
• Gardu vin! La gladilo estas tre varma!
• Mia fratino laboras kiel gladistino en la kudrejo.

MEBLO ( mueble)

Movebla objekto, plej ofte farita el ligno kaj servanta por praktika aŭ ornama uzo en ĉambro, loĝejo, oficejo:

• Ni aĉetis novajn meblojn por nia ĉambro.
• En nia urbo estas granda mebla fabriko.
• Vi havas tre bele meblitan ĉambron!
• Necesas ŝanĝi la meblaron de la domo al la pli nova.
• Ĉi tiun tablon faris mia konata meblisto.
• Ni devas senmebligi la apartamenton por iom da tempo.
• Prenu la telerojn el tiu telermeblo.

IDEO (idea)

1. Objekto de la penso, prezento de estaĵo aŭ afero de la menso:

• Vi faris al vi malĝustan ideon pri tio.
• Li vivas en la idea mondo.

2. Koncepto, kiu estas la bazo, la esenco de arta, filozofia verko:

• Min kaptis la ideo de Esperanto kaj pro tio mi eklernis ĉi tiun lingvon.
• Esperantistoj ofte salutas sin per la vorto "samideano".
• Nur parto de samideanaro kolektiĝis en la kongreso.

3. Elementa koncepto, skiza scio pri io:

• Mi havas nenian ideon pri tiu arto.

4. Koncepto, opinio, kiun oni deziras realigi, intencas efektivigi:

• Bona ideo venas post la pereo.
• Peco da pano estas pli valora ol grandaj idearoj.

ABSTRAKTA ( abstracto, a )

1. Pritraktanta nur purajn ecojn, ne realaĵojn: / Que se trata sólo de cualidades, no realidades:

• Tio estas nur abstrakta ideo pri la afero. / Eso sólo es una idea abstracta sobre el asunto.
  

2. Esprimanta econ, estmanieron (se paroli pri substantivo): / Que expresa cualidad, manera de ser (si se habla de substantivo):

• "Kuraĝo", "beleco" estas abstraktaj vortoj. / “Valentía”, “belleza” son palabras abstractas.

3. Celanta ne la pli-malpli ĝustan prezentadon de la realaĵo, sed nur la ludan kombinon de formoj, koloroj kaj simile: / Lo que apunta, no a la presentación más o menos justa de la realidad, sino sólo a una lúdica combinación de formas, colores, etc:

• Ni vidis multajn abstraktajn pentraĵojn en la muzeo. / Vimos muchas pinturas abstractas en el museo.

4. Ne havanta kontakton kun la realaĵoj, nepraktika: / Lo que no tiene contacto con la realidad, impráctico:

• Nia diskutado estis abstrakta kaj teoria. / Nuestra discusión era abstracta y teórica.
• Ili tro abstrakte pritraktas la demandojn. / Ellos tratan abstractamente las preguntas.

FIERA (orgulloso,a)

1. Konscia pri siaj veraj meritoj kaj virtoj:

• La patro estis fiera pri sia bonega filo.
• Ŝi fieras pri siaj muzikaj kapabloj.
• Ili estas fiero de nia lando.
• Li estas senfiera homo.

2. Tro taksanta siajn meritojn kaj virtojn kaj tial malŝatanta aliajn:

• Pro homo fiera ĝojas infero.
• Ŝi fiere rigardas aliajn homojn de supre.
• Riĉeco estas frato de fiereco.
• Feliĉo fierigas, malfeliĉo saĝigas.
• Kiu riĉiĝas, tiu fieriĝas.

ATINGI ( alcanzar, lograr, conseguir )

1. Sukcesi tuŝi ion konkretan, malproksime kuŝantan, ŝanĝante mem sian lokon, aŭ etendante membron, aŭ ĵetante ion:

• Post kelkaj horoj ni atingos la urbon.
• Ne moku riveron, ne atinginte la teron.
• La hundoj kuratingis la ŝteliston.
• La urbeto estas malfacile atingebla.

2. Okupi spacon ĝis la limo, etendiĝi ĝis iu loko aŭ tempo:

• La arbaro atingas ĝis la lago.

3. Sukcesi renkonti aŭ ricevi ion abstraktan:

• Afabla vorto pli atingas ol forto.
• Li povas fieri pri siaj atingoj en tiu kampo.
• Ne ĉiuj scias pri utilo kaj atingebleco de Esperanto

4. Sukcesi fari, ke io okazu:

• Vi ne sukcesos atingi, ke ŝi enamiĝu al vi!

FALSI ( falsear, falsificar )

Elfari ion malveran kaj doni ĝin kiel veran, por tiri el tio profiton, kaj speciale:

1. Imite reprodukti valoran originalon per malpli valora materialo:

• Li falsis mian subskribon!
• Ĉi tiu ringo estas farita el falsita oro.
• Bonvolu ŝanĝi ĉi tiun falsan moneron al alia.
• La falsado de mono estas malpermesita.
• Ĉi tiu mansaketo estas falsaĵo!
• Mi tute certas, ke ĉi tiu parfumo estas malfalsa.

2. En aŭtentikan tekston enmeti aŭ forigi pecojn, tiel ke la signifo aŭ valoro estas ŝanĝita:

• Oni poste falsis la sencon de miaj vortoj.
• Miaj paroloj ne enhavas falson.

3. Kaŝe aranĝi objektojn, por trompe gajni:

• Li ludis per falsitaj kartoj (sekrete markitaj).
• Ili trompis nin per falsa pesilo.

JURO ( derecho, leyes )

Tuto de devigaj reguloj (normoj) kun sankcioj, ordigantaj la rilatojn inter homoj kaj homkolektivoj, kaj difinantaj iliajn rajtojn kaj devojn:

• Mi studas internacian juron.
• En jura rilato via edzo estas la posedanto de la domo.
• Eble unue ni iru al la juristo por ke li rigardu la kontrakton.
• Kutimjuro (kutima juro) estas juro, bazita sur tradiciaj kutimoj, ne sur skribitaj legxoj.
• Kvankam mi ne spertas pri laborjuro, mi scias, ke estroj ne rajtas tiel agi.

POTENCO ( potencia )

1. Kapablo de io forte efiki:

• Mi pensas, ke miaj konvinkaj paroloj havis potencon.
• Plej granda potenco kuŝas en la komenco.
• Nia literaturo kreskas nun potence.
• Mi dubas pri la potenciga efiko de la terapio kontraŭ mia malsano.

2. Kapablo de iu trudi sian volon:

• En lia mano estas forto kaj potenco kaj neniu povas kontraŭstari al li.
• Laboro kaj pacienco kondukas al potenco.
• Barbo potenca, sed kapo sensenca.
• Antaŭ tima okulo potenciĝas eĉ kulo.
• Ne incitu la potenculon!

3. Jura aux politika povo altrudi sian volon kaj plenumigi siajn ordonojn:

• La parlamento havas leĝdonan potencon.
• Iam Romanoj potencis la tutan Mediteraneon.
• La registaro de nia lando estas tute senpotenca.

4. Supernatura forto:

• Mi venkis tiun malbonan potencon kaj savis la homojn!

EKVILIBRO

1. Stato de korpo, kiu, altirata de egalaj sed kontraŭaj fortoj, restas senmova; egalpezo:

• Mi perdis ekvilibron kaj falis sur la teron.
• Provu resti en ekvilibra pozicio.
• Mia pesilo ne ekvilibras.
• Ekvilibrilo helpis ekvilibrigi la ŝnurdanciston.
• En la cirko ni kun plezuro spektis la ekvilibristojn.

2. Bonorda egaleco de potenco aŭ de valoro inter kontraŭaj aferoj:

• Ni devas estigi ekvilibron inter enspezoj kaj elspezoj.
• Per ŝparoj en la konsumo oni povos ekvilibrigi postuladon kaj proponadon.
• La atakoj en Usono de la 11a de septembro malekvilibrigis la tutan mondan ekonomian sistemon.

TRISTA (triste)

Malgaja, malĝoja:

• Lastatempe miaj pensoj estas tre tristaj.
• Ŝi konsilis al mi ne plu legi tiujn librojn pri tristo kaj soleco.
• Mi ne scias, kio okazis al mia tristema koro!
• La vera kialo de mia tristeco estas nia disiĝo.

SPURO (Huella, rastro)

Postlasita enpremo, marko, signo, laŭ kiu eblas ekscii, kiu aŭ kio pasis, kion iu faris aŭ kio okazis:

• Li sekvis lupon per spuro.
• Ni trovis spuraron de urso en la arbaro.
• Tiu detektivo kapablis spuri (serĉi, rimarki kaj sekvi spurojn).
• La infano senspure malaperis kaj neniu sukcesis trovi lin.