ARBITRA (Arbitrario, injusto, inicuo)

Tia, ke ĝi dependas de la sola volo, emo aŭ kaprico de iu: /Aquello que depende únicamente de la voluntad, inclinación o capricho de alguien:

·   En nia urbeto komenciĝis arbitra konstruado de domoj. /En nuestro pueblo comenzó una arbitraria construcción de casas:

·   Vi jam povas agi laŭ via arbitro. /Ya puedes actuar conforme a tu arbitrio.

·   Ĉiuj vortoj de tiu lingvo estis arbitre elpensitaj. /Todas las palabras de esa lengua fueron creadas arbitrariamente.

·   Politika arbitreco ne estas evitebla en nia lando. /La arbitrariedad política es inevitable en nuestro país.

SUĈI (Chupar; absorber)

Eltiri fluaĵon el io, alspirante per la buŝo: /Sacar un fluido de algo, aspirando por la boca:

• La suĉinfano suĉas la mamon de la patrino. /El lactante chupa el pecho de la madre.
• Ŝi suĉigas sian bebon. /Ella amamanta a su bebé.
• Mi donis suĉilon al la bebo por ke ĝi ne ploru. /Le di un tete al bebé para que no llore.
• La loĝantaro estas elsuĉita de la impostoj. /La población está absorbida por los impuestos.
•  Spongo ensuĉas akvon. /La esponja absorbe agua.
• Mi ordigis mian ĉambron per polvosuĉilo. /Puse en orden mi habitación con una aspiradora.
• Li estas sangosuĉanto (kruelega homo). /Él es un chupasangre (un hombre muy cruel).

REZISTI (Resistir)

1. Kontraŭstari al; sukcese rifuzi cedi al: /Oponerse a; tener éxito en rehusar plegarse a:

• Ni ne povos rezisti antaŭ niaj malamikoj. /No podremos resistir ante nuestros enemigos.
• La rezisto de la urbo ne longe daŭris. /La resistencia de la urbe no duró mucho tiempo.
• Ŝia ĉarmo estas nerezistebla. /Su encanto es irresistible.
• Nia rezistado fortimigis la malamikojn. /Nuestra resistencia espantó a los enemigos.

2. Ne cedi al iu forto (tiro, premo, flekso ktp) aŭ al iu kurento: /No ceder a alguna fuerza (tiraje, presión, flexión, etc.) o a alguna corriente:

• Ĝi rezistas al frosto. /Eso resiste el frío intenso.
• Ni uzas nur kvalitajn kaj rezistajn substancojn. /Nosotros sólo usamos substancias resistentes y de calidad.
• Tio estas bonega fajrorezista komputilo! / ¡Eso es un excelente computador resistente al fuego!
• La pakaĵo de lakto estas lumrezista. /El envase de la leche es resistente a la luz.

KONVINKI (Convencer)

Fari per pruvoj aŭ rezonoj, ke iu akceptu ion kiel veran aŭ pravan: /Hacer que alguien, mediante pruebas o razonamientos, acepte algo como verdadero o acertado:

• Ŝi konvinkis min, ke ŝi ne estas kulpa. /Ella me convenció de que no es culpable.
• Miaj religiaj konvinkoj vin ne devus interesi. /Mis convicciones religiosas no deberían interesarte.
• Ni estis konvinkitaj, ke ni devas tiel agi. /Fuimos convencidos de que debemos actuar de ese modo.
• Li estas facile konvinkebla. /Él es fácil de convencer.
• La ŝtelistoj volis konvinkiĝi, ĉu neniu estas en la domo. /Los ladrones quisieron convencerse de que no había nadie en la casa.

TINTI (Tintinear)

Interfrapiĝante eligi klaran, iom tremantan sonon: /Al golpearse, emitir un sonido claro, algo tembloroso:

• Dum la balo tintis kristalaj glasoj. /Durante el baile tintineaban los vasos de cristal.
• Mi povas iom tinti sur gitaro (mallerte ludi gitaron). /Puedo tintinear algo en la guitarra (tocar la guitarra sin destreza).
• Vi havas ion tintan en via poŝo! / ¡Tienes algo que tintinea en el bolsillo!
• Subite aŭdiĝis tintado de armiloj. /De improviso se oyó el tintineo de armas.
• Ni tintigis la glasojn honore al la jubileulo. /Hicimos tintinear los vasos en honor al festejado.

TREMI (Temblar)

Esti movata tien kaj reen per malgrandaj sinsekvaj skuetoj: /Ser movido una y otra vez por pequeñas sacudidas continuadas:

• Mi tremas pro frosto. /Estoy temblando de frío.
• Pli bone estas ŝviti ol tremi. /Es mejor transpirar que temblar.
• Subite trem(ad)o trakuris mian korpon. /De súbito un temblor me sacudió el cuerpo.
• Atakis teruro, ektremis la kruro. /Atacó el temor, temblaron las piernas.
• Lia trema voĉo montris, ke li timas. /Su voz temblorosa demostró que él teme.
• Kio tiel tremigas la domon? / ¿Qué hace temblar así la casa?
• Tertremo detruis multegajn domojn en nia lando. /Un terremoto destruyó muchísimas casas en nuestro país.

REZOLUTA (Resuelto, decidido)

Firma pri siaj intencoj, senhezita en la plenumado de siaj decidoj: /Firme con respecto a sus intenciones, seguro en la realización de sus decisiones:

• Li estas rezoluta homo kaj multon atingos en sia vivo. /Él es un hombre decidido,  logrará mucho en su vida. 
• Mi rezolute defendos miajn infanojn. /Decididamente defenderé a mis hijos.
• Por atingi la celon bezonatas rezoluteco. /Para alcanzar el objetivo, se necesita resolución.

VELKI (Marchitarse)

1. Perdi la vivfreŝecon; sensukiĝi: /Perder la frescura de vivir; perder nutriente:

• La floroj velkas - akvumu ilin. /Las flores se están marchitando – riégalas.
• La varmega suno velkigis miajn florojn. /El sol calurosísimo marchitó mis flores.
• La folioj pendis velke. /Las hojas pendían marchitas.
• Miaj velkintaj lipoj doloras. /Me duelen mis labios marchitos.

2. Senfortiĝi, kadukiĝi, konsumiĝi: /Debilitarse, caducarse, consumirse:

• Nia lando senfortiĝas kaj velkas. /Nuestro país se debilita y se arruina
• Kun vero severa komercaĵo forvelkos. /Con la verdad el comercio serio se arruinará.
• Velkema estas amo, sed rememoroj estas nevelkemaj. /El amor se marchita, pero los recuerdos son inmarcesibles.

ŜMIRI (Untar; engrasar)

1. Froti sur ion maldikan tavolon da grasa aŭ algluiĝanta substanco: /Frotar sobre algo un delgado estrato de grasa o substancia adherente:

• Ŝmiru panon per butero, mi petas./Unta un pan con mantequilla, por favor.
• Ĉiuvespere mi ŝmiras mian vizaĝon per belŝmiraĵo. /Todos los días en la tarde me unto el rostro con una crema de belleza.
• Dolĉe ŝmiri al iu la lipojn (multe promesi al iu). /Untar dulcemente los labios a alguien (prometer mucho a alguien).
• Por kio oni uzas ĉi tiun ŝmiran substancon? / ¿Para qué se usa esta substancia untuosa?

2. Faciligi glitadon de ilo, funkciadon de maŝino, surmetante grasan substancon: /Facilitar el deslizamiento de un instrumento, funcionamiento de una máquina, al poner una substancia grasosa.

• Ŝmiristo ŝmiras la maŝinojn. /El engrasador está engrasando las máquinas. 
•  Kiu bone ŝmiras, bone veturas. /Quien lubrica bien, viaja bien.

KADUKA (Caduco, decrépito; precario)

1. Baldaŭ falonta, ruiniĝa: /Lo que pronto va a caer, que se arruina:

• Ni ruinigis la kadukan dometon. /Nosotros arruinamos la precaria  casita.
• Mia aŭto kadukas, do mi aĉetos novan. /Mi auto está caducando, por lo tanto, compraré uno nuevo.
• La kadukeco de tiu konstruaĵo devigis nin rekonstrui ĝin. /La precariedad de esa construcción nos obliga a reconstruirla.

2. Baldaŭ finiĝonta, malaperonta, nedaŭra, nefirma: /Que pronto terminará, que va a desaparecer, no durable, débil:

• Sen mi viaj aferoj estus tre kadukaj. /Sin mi, tus asuntos estarían muy caducos.

3. Tre maljuna, malforta, malsanema, baldaŭ mortonta: /Muy viejo, débil, insalubre, moribundo:

• Mia patro estis neniel kaduka, kiam li mortis. /Mi padre de ningún modo estaba decrépito cuando falleció.
• Ŝi nun loĝas en kadukulejo. /Ella ahora reside en un asilo de ancianos.
• Ni ankoraŭ ne kadukiĝis! / ¡Nosotros todavía no hemos caducado!

4. Perdinta sian juran efikon pro transpaso de difinita templimo, senvalidiĝinta: /Que ha perdido su eficacia legal por exceder el límite de tiempo definido, que se ha invalidado:

• Nuntempe tiu leĝa malpermeso kadukas.Ĉi tiu leĝo kadukigas la antaŭan proceduron. /Actualmente esa prohibición legal está caduca. Esta ley caduca el procedimiento anterior.

SVATI (Proponer en matrimonio)

1. Sin proponi al iu kiel edzon aŭ edzinon, peti por si mem la manon de iu: /Proponerse a alguien como marido o mujer, pedir para sí mismo la mano de alguien:

• Li intencas svati sin al tiu virino. /Él está tratando de proponerse a esa mujer.
• Ne ĉiu fianĉiĝas, kiu svatiĝas. /De los que se ofrecen en matrimonio, no todos se hacen novios.
• Li fine eldiris al ŝi sian svatiĝon. /Finalmente él le dijo a ella su proposición de matrimonio.

2. Proponi iun al alia persono kiel edzon aŭ edzinon; peti kiel peranto de iu alia la manon de iu: /Proponer alguien a otra persona como marido o mujer; pedir, como mediador de algún otro, la mano de alguien:

• La reĝo svatis sian filinon por tiu princo. /El rey propuso en matrimonio a su hija con ese príncipe.
• Svatado - propono de la svatisto - estis tre franda. /El matrimonio pactado – a proposición del casamentero – era muy fascinante.
• Multaj svatiĝas, feliĉulo edziĝas. /Muchos proponen matrimonio, el feliz se casa.

EKSCESO (Exceso)

1. Stato de tio, kio transpasas la moderecon; ega troeco: /Estado de aquello que sobrepasa la moderación; enorme exageración:

• Eksceso de seko mortigis la florojn. /El exceso de sequía mató las flores.
• Ekscesa ĉerpado mallevis la nivelon de la subtera akvo. /El exceso de extracción hizo bajar el nivel del agua subterránea.

2. Ago transpasanta la limojn de modereco, sobreco, justeco, humaneco; maljustaĵo, tiranaĵo, malhumanaĵo: /Acción que traspasa los límites de la moderación, la sobriedad, la justicia, la humanidad; injusticia, tiranía, deshumanización:

• Ekscesoj en la manĝado povas kaŭzi ne nur dikecon, sed ankaŭ malsanojn. /Los excesos en la comida pueden causar no sólo gordura, sino también enfermedades.
• Lia ekscesa kolero timigis nin ĉiujn. /Su excesiva cólera nos atemorizó a todos.
• Vi tiam ekscesis (troigis). /Entonces tú te excediste (exageraste)

EKSKUZI (Excusar, disculpar)

Prezenti motivon aŭ pretekston por senkulpigi iun aŭ malpligravigi la riproĉataĵon: /Presentar un motivo o un pretexto para disculpar o desagraviar los reproches:

• Kiel vi intencas ekskuzi vian foreston de lernejo? / ¿Cómo piensas excusar tu ausencia al colegio?
• La estro ne koleris, ĉar ŝi ekskuzis sin. /El jefe no se enojó, porque ella se excusó.
• Li prezentis efektivan ekskuzon. /Él presentó una excusa efectiva.
• Bonvolu akcepti miajn ekskuzojn. /Acepta mi excusa, por favor.

PRUDENTA (Sensato, juicioso, prudente; razonable)

1. Kiu pripensas kaj regas siajn agojn kaj konduton laŭ la praktika vivosperto kaj sociaj konvencioj: /Quien medita y rige sus acciones y conducta por la experiencia de vida práctica y las convenciones sociales:

• Mi ne estas prudenta homo - mi ne ŝatas pripensadi ĉion. /No soy un hombre prudente – no me gusta meditar todo.
• Ju cerbo pli prudenta, des lango pli silenta. /Entre más juicioso es un cerebro, más silenciosa es la lengua.
• Kiu prudenton ne havas, tiun saĝo ne savas. /Quien no tiene prudencia, a un sensato no salva.
• Aŭskultas prudente, kiu aŭskultas atente. /El que escucha con atención, escucha con sensatez.
• Finfine li prudentiĝis kaj ne plu agas erare. /Por fin él se hizo juicioso, y ya no actúa más en forma errónea.

2. Kiu moderigas sian konduton laŭ la cirkonstancoj: /Quien modera su conducta de acuerdo a las circunstancias:

• Lia prudenta propono revivigis nian firmaon. /Su sensata proposición hizo revivir a nuestra firma.
• Riĉigas ne enspezo, sed prudenta elspezo. /No enriquece el ingreso, sino el gasto prudente.
• Ĉiu vivas laŭ sia prudento kaj sento. /Cada uno vive según su juicio y sentimiento.
• Kio povas prudentigi tiun senprudentan knabinon? / ¿Qué puede hacer razonable a esa imprudente muchacha?

MODERA (Moderado, módico, comedido)

Ne troa, ne ekstrema: /No excesivo, no extremo:

• La prezo de ĉi tiu aŭto estas sufiĉe modera. /El precio de este auto es bastante módico.
• Vivo modera estas vivo sendanĝera. /La vida moderada es una vida sin peligro.
• Vivi modere, ne tro interne nek tro ekstere. /Vivir moderadamente, no demasiado en el interior ni demasiado extrovertido.
• Vivo sen moder(ec)o kondukas al mizero. /La vida sin moderación conduce a la miseria.
• Por ŝafo tondita Dio venton moderigas. /Para un carnero trasquilado, Dios modera el viento.
• La juĝisto moderigis punon. /El juez moderó la pena.
• Ŝi malsaniĝis pro malmodera vivo. /Ella se enfermó por su vida inmoderada.